Zamanı, geçmişten geleceğe doğru kesintisiz biçimde akan evrensel bir gerçeklik olarak algılıyoruz. Ancak kuantum fiziğindeki bazı görüşler, zamanın evrenin temel yapı taşlarından biri olmayabileceğini savunuyor. Yeni bir laboratuvar deneyi de zamanın, sistemde meydana gelen değişimlerden ortaya çıkabileceği fikrine dikkat çekiyor.
Birmingham Üniversitesi’nden fizikçi Giovanni Barontini ve ekibi, yaklaşık 24 bin rubidyum atomunu mutlak sıfırın yalnızca birkaç milyarda bir derece üzerindeki sıcaklığa kadar soğuttu. Böylece dış çevrenin etkilerinden büyük ölçüde korunabilen izole bir kuantum sistemi oluşturuldu.
Araştırmacılar lazerlerden yararlanarak sistemi iki bölüme ayırdı. Bunlardan biri doğrudan gözlemlenebilen parlak, diğeri ise gözlem dışında tutulan karanlık bölgeydi.
Parlak bölümün belirli aralıklarla genişleyip daralması, küçük ölçekte Büyük Patlama ve Büyük Çöküş döngüsünü andıran bir davranış meydana getirdi. Deneyin asıl dikkat çekici tarafı ise bu olayların sırasının harici bir saate başvurulmadan belirlenebilmesiydi.
Zaman yerine değişimler ölçüldü
Araştırmacılar, sistemin içindeki fiziksel değişimleri izleyerek hangi olayın önce, hangisinin sonra gerçekleştiğini yeniden oluşturabildi. Başka bir ifadeyle, olayları sıralamak için sistemin dışında çalışan bağımsız bir zaman ölçüsüne ihtiyaç duyulmadı.
Genel kabulde fiziksel olayların zamanın içinde gerçekleştiği düşünülürken alternatif yaklaşım, temel unsurun değişimin kendisi olduğunu savunuyor. Zaman dediğimiz olgu ise bu değişimler arasındaki ilişkiden doğuyor olabilir.
Deney elbette zamanın kesinlikle var olmadığını kanıtlamıyor. Bunun yerine, belirli bir kuantum sisteminde zamanın bağımsız bir unsur kabul edilmeden de fiziksel gelişimin tanımlanabildiğini gösteriyor.
Çalışmada öne çıkan kavramlardan biri de entropi oldu. Basitçe bir sistemdeki dağılımın veya düzensizliğin ölçüsü olarak açıklanan entropi, uzun zamandır zamanın neden yalnızca ileri yönde ilerlediği tartışmalarının merkezinde bulunuyor.
Rubidyum atomları iki bölge arasında hareket ettikçe sistemdeki parçacık dağılımı da değişti. Bilim insanları, bu değişimlerden yararlanarak sistem için bir zaman sıralaması oluşturabildi. Dağılım değiştiğinde zaman ilerliyormuş gibi davranırken değişimin durduğu anlarda sistemin içsel zamanı da durmuş gibi görünüyordu.
Araştırmacılar bu durumu entropik zaman olarak tanımlıyor. Entropideki değişimin hızı, sistem açısından zamanın daha hızlı veya daha yavaş ilerlemesi şeklinde yorumlanabiliyor.
Kuantum fiziği açısından neden önemli?
Ekip, kuantum mekaniğinin temel araçlarından Schrödinger denkleminin de entropik zaman yaklaşımıyla ifade edilebildiğini belirtiyor. Böylece bir kuantum sisteminin gelişimini hesaplamak için mutlaka dışarıdan tanımlanmış klasik bir saate ihtiyaç duyulmayabileceği düşünülüyor.
Çalışma, günlük yaşamda deneyimlediğimiz zamanın bir yanılsama olduğunu göstermiyor. Bununla birlikte zamanın, evrenin en temel seviyesinde bağımsız bir yapı olmak yerine madde, enerji ve bilgi arasındaki değişimlerden doğan bir özellik olabileceği ihtimalini güçlendiriyor.
Bu tür deneylerin geliştirilmesi, kuantum mekaniği ile kütle çekimini ortak bir çerçevede açıklamaya çalışan araştırmalara da katkı sağlayabilir. Zamanın ne olduğu sorusu henüz kesin biçimde cevaplanmış değil. Fakat fizikçiler artık bu eski soruyu yalnızca teorilerle değil, laboratuvar deneyleriyle de araştırabiliyor.
