Bilim insanlarının araştırmalarını hızlandırmak için kullandığı yapay zeka araçları, şimdi bambaşka bir endişenin merkezinde. OpenAI ve Anthropic'in yakın zamanda duyurduğu bilimsel sonuçların ardından bazı araştırmacılar, daha önce sohbet botlarıyla paylaştıkları fikirlerin kendilerinden habersiz kullanılmış olabileceğinden şüpheleniyor. Tartışmanın odağında ise henüz yayımlanmamış çalışmaların gizliliği var.
Eylül 2026'da yaşanan iki olay, bu kaygıların büyümesine neden oldu. Önce OpenAI, matematiğin en zorlu problemlerinden birine çözüm geliştirdiğini açıkladı. Ardından Anthropic, Claude'un daha önce tanımlanmamış bir enzim sistemi bulduğunu duyurdu. Her iki açıklamanın ardından da benzer konular üzerinde çalışan araştırmacılar, şirketlerin sonuçlarına nasıl ulaştığını sorguladı.
Şirketler, söz konusu bilim insanlarının özel verilerinin keşiflerde kullanılmadığını söylüyor. Şimdiye kadar bu iki olayda araştırmaların izinsiz kullanıldığını gösteren somut bir kanıt ortaya konmuş değil. Yine de tartışma, yapay zekanın bilimsel çalışmalardaki rolünün değiştiğini gösteriyor. Araştırmacıların günlük işlerini kolaylaştıran araçları geliştiren şirketler, artık aynı alanlarda doğrudan araştırma da yapıyor.
OpenAI Ve Anthropic'in Bilimsel Keşifleri Tartışma Yarattı
OpenAI, 8 Eylül 2026'da Navier-Stokes varlık ve düzgünlük problemine çözüm geliştirdiğini duyurdu. Akışkanların hareketini açıklayan denklemlerle ilgili bu problem, Clay Matematik Enstitüsünün belirlediği ve her biri 1 milyon dolar ödülle ilişkilendirilen yedi Milenyum Problemi arasında bulunuyor.
Şirketin açıklamasına göre yaklaşık 10 bin yapay zeka ajanının çalıştığı sistem, 88 saat içinde matematiksel bir kanıta ulaştı. Ardından sonuç, Lean adlı matematiksel ispat doğrulama sistemiyle biçimsel olarak kontrol edildi. OpenAI, çalışmanın denklemlerin belirli koşullarda sonlu sürede tekillik oluşturabileceğini gösterdiğini savunuyor.
Duyuru, New York Üniversitesi matematikçisi Tristan Buckmaster'ın tepkisini çekti. Buckmaster ve Anthropic'te çalışan matematikçi Levent Alpöge, Navier-Stokes ile bağlantılı Euler denklemleri üzerinde araştırma yürütüyordu. Buckmaster, çalışmaları sırasında OpenAI'ın Codex aracını da kullanmıştı.
Araştırmacı, kendi çalışmalarına ilişkin bilgilerin OpenAI'ın geliştirdiği sisteme ulaşmış olabileceğinden şüphelendi. OpenAI ise yaptığı incelemenin ardından Buckmaster'ın önceki iki ayda Codex'e gönderdiği içeriklerin matematiksel sonucu hiçbir şekilde etkilemediğini açıkladı. Şirket, iki araştırmanın aynı problemi çözmediğini de belirtti.
Bu tartışmadan yaklaşık iki hafta sonra benzer bir olay biyoloji alanında yaşandı.
Anthropic, 23 Eylül'de Claude'un CRISPR sistemine benzeyen DNA tekrar dizileriyle ilişkili yeni bir enzim sistemi belirlediğini duyurdu. Şirketin ART adını verdiği yapı, bakterileri enfekte eden virüslerde bulunan ters transkriptaz enzimleriyle bağlantılı.
Anthropic'in paylaştığı verilere göre yaklaşık 950 yapay zeka ajanı, 21 saat boyunca genetik verileri inceledi ve toplam 210 milyon token işledi. Tarama sırasında 200 binden fazla ters transkriptaz örneği toplandı, 3.500 aday sistem belirlendi ve bunların 20'si daha ayrıntılı inceleme için seçildi.
Şirket, elde edilen sonucun gen düzenleme teknolojileri açısından araştırılmaya değer olduğunu belirtiyor. Ancak ART sisteminin doğal işlevi henüz bilinmiyor. Bu nedenle CRISPR gibi kullanılabileceği de gösterilmiş değil.
Kopenhag Üniversitesinde görev yapan hesaplamalı biyolog Mario Rodríguez Mestre ise ekibinin aynı enzim sistemleri üzerinde yaklaşık dört yıldır çalıştığını açıkladı. Araştırmacılar, "jumbotron" adını verdikleri bu yapılarla ilgili bulgularını henüz bilimsel bir makalede yayımlamamıştı.
Mestre'nin endişesinin nedeni, araştırmalarında Claude'dan yoğun biçimde yararlanmış olmaları. Ekip, kod yazdırmak ve makale taslakları hazırlamak için kullandığı sisteme yayımlanmamış araştırma bilgilerini de vermişti.
Anthropic, Claude'un söz konusu keşfe kullanıcı konuşmalarından öğrenerek ulaşmadığını ve biyoloji araştırma ekibinin bu görüşmelere erişimi bulunmadığını açıkladı. Şirketin keşif için kullandığı genetik verilerin kamuya açık araştırmalardan elde edildiği belirtiliyor.
Yapay Zekada Veri Gizliliği Bilim İnsanları İçin Sorun Haline Geldi
Bilimsel araştırmalarda bir sonucun kimin tarafından ve ne zaman elde edildiği, akademik kariyerler açısından belirleyici olabiliyor. Henüz yayımlanmamış bir yöntemin veya bulgunun başka bir araştırma grubunun çalışmasına dönüşmesi, yıllarca emek veren bilim insanlarının öncelik hakkını kaybetmesine yol açabiliyor.
Yapay zeka araçlarının yaygınlaşması bu durumu daha karmaşık hale getirdi. Araştırmacılar artık hipotezlerini sınamak, kaynakları incelemek, kod yazmak ve deney sonuçlarını yorumlamak için ChatGPT veya Claude gibi sistemlerden yararlanıyor. Bazen bu süreçte henüz kamuoyuna açıklanmamış veriler de sohbet penceresine giriliyor.
Stanford Üniversitesinin İnsan Merkezli Yapay Zeka Enstitüsünden gizlilik araştırmacısı Jennifer King, kullanıcıların veri paylaşım ayarlarını dikkatle incelemesi gerektiğini vurguluyor. King'e göre kişisel hesaplarla kurumsal sözleşme kapsamında sunulan hizmetler arasında ciddi gizlilik farkları bulunabiliyor.
OpenAI'ın mevcut politikasında bireysel ChatGPT hesaplarındaki konuşmalar, kullanıcı aksini seçmediği sürece model geliştirme amacıyla kullanılabiliyor. Bu seçenek veri kontrollerinden kapatılabiliyor. ChatGPT Business, Enterprise, Edu ve API hizmetlerinde ise müşteri verileri varsayılan olarak model eğitimine dahil edilmiyor.
Anthropic'in tüketici hizmetlerinde de kullanıcıların model geliştirmeye izin verip vermeyeceğini belirleyen bir gizlilik ayarı bulunuyor. Şirket, ticari ürünlerindeki girdileri ve çıktıları varsayılan olarak eğitim amacıyla kullanmadığını belirtiyor. Güvenlik incelemeleri ve kullanıcıların açıkça paylaştığı geri bildirimler için ayrı istisnalar söz konusu olabiliyor.
Fakat model eğitimine katılımı kapatmak, bir sohbet hizmetine gönderilen bütün bilgilerin hiçbir koşulda işlenmeyeceği veya saklanmayacağı anlamına gelmiyor. Veri saklama süreleri, erişim yetkileri ve güvenlik politikaları kullanılan hizmete göre değişiyor.
Sydney Üniversitesinden teorik bilgisayar bilimci Clément Canonne, bu belirsizlikler nedeniyle yapay zeka modellerini araştırmalarında kullanmamayı tercih eden isimlerden biri. Canonne, buna rağmen araçları kullanmayan araştırmacıların geride kalma baskısıyla karşı karşıya olduğunu söylüyor.
Bilim dünyasındaki kaygıların bir bölümü de yapay zeka şirketlerinin araştırmalarını kapalı sistemlerle yürütmesinden kaynaklanıyor. Modellerin eğitim verilerine, iç işleyişine ve bilimsel sonuçları üretirken izlediği bütün adımlara bağımsız araştırmacıların erişmesi her zaman mümkün olmuyor. Dolayısıyla iki benzer sonucun birbirinden bağımsız mı ortaya çıktığını belirlemek güçleşebiliyor.
Bu durum, bilimsel yayınlarda kaynak gösterme ve katkı sahiplerini tanıma kurallarını da yeniden gündeme getiriyor. Yapay zekayla hazırlanan bir kanıtta insan araştırmacıların önceki çalışmaları kullanılmışsa bunların nasıl belgeleneceği, akademik topluluğun üzerinde uzlaşması gereken konular arasında.
Araştırmacılar açısından kısa vadede uygulanabilecek önlemler daha somut: Gizli çalışmalar için veri eğitimini kapatmak, uygun kurumsal sözleşmeleri tercih etmek ve yayımlanmamış bulguları kişisel sohbet hesaplarına yüklememek. Hassas verilerle çalışan ekipler, kendi altyapılarında çalıştırabilecekleri modelleri de değerlendirebiliyor.
Bunlar bilimsel keşiflerin kime ait olduğu tartışmasını çözmüyor. Üstelik OpenAI ve Anthropic'in son olaylarda özel araştırmaları kullandığı da kanıtlanmış değil. Bilim insanlarının talep ettiği şey ise şirketlerin açıklamalarına güvenmek zorunda kalmadan, çalışmalarının nasıl kullanıldığını bağımsız biçimde doğrulayabilmek.
