Yaklaşık 1.000 gönüllü, toprağın ne kadar canlı olduğunu anlamak için 2.000 pamuklu iç çamaşırını toprağa gömdü. İki ay sonra ortaya çıkan fark, toprağı nasıl kullandığımızın yer altında düşündüğümüzden çok daha büyük bir etkisi olduğunu gösterdi.
Bir toprağın ne kadar sağlıklı olduğunu anlamak için laboratuvar cihazları, karmaşık analizler ve uzun raporlar gerektiğini düşünebilirsiniz. Ancak bilim insanlarının son çalışmasında kullanılan en dikkat çekici araç bunların hiçbiri değildi.
Zürih Üniversitesi ve İsviçre’nin federal tarım araştırma merkezi Agroscope tarafından yürütülen projede yaklaşık 1.000 gönüllü, İsviçre’nin dört bir yanındaki noktalara toplam 2.000 pamuklu iç çamaşırı ve 12.000 çay poşeti gömdü. Amaç kulağa eğlenceli gelen bu deneyin arkasında oldukça ciddi bir soruya cevap bulmaktı. Toprağın içindeki canlılar organik maddeleri ne kadar hızlı parçalıyor?
İki ayın sonunda fark gözle görülür düzeydeydi. Özel bahçelerde pamuklu kumaşın ortalama %58’i parçalanırken, çim alanlarda bu oran yaklaşık %40’ta kaldı. Tarım arazileri yaklaşık %51, kalıcı çayırlar ise %47 civarında bir ayrışma gösterdi. Araştırmacıların ulaştığı en dikkat çekici bulgulardan biri de ayrışma hızını açıklayan en güçlü faktörlerden birinin arazinin nasıl kullanıldığı olmasıydı.
İç Çamaşırı Toprağın Ne Kadar Canlı Olduğunu Nasıl Gösteriyor?
Deneyin mantığı aslında oldukça basit. Pamuk büyük ölçüde selülozdan oluşuyor ve toprakta yaşayan bakteri, mantar ve diğer ayrıştırıcı organizmalar için parçalanabilir bir organik madde kaynağı görevi görüyor.
Başka bir ifadeyle iç çamaşırını toprağa gömdüğünüzde yer altında yaşayan mikroorganizmaların önüne dev bir yemek bırakmış oluyorsunuz. Biyolojik aktivite yüksekse pamuk lifleri daha hızlı parçalanıyor. Aktivite düşükse kumaş çok daha uzun süre sağlam kalıyor.
Araştırmacılar sonuçların karşılaştırılabilir olması için gönüllülere standart malzemeler gönderdi. Kullanılan iç çamaşırlarının kumaş bölümü yüzde 100 organik pamuktan oluşurken yalnızca bel lastiği ve dikişlerde sentetik materyal bulunuyordu. Her katılımcıya iki iç çamaşırı, 12 çay poşeti ve toprak örneği almak için gerekli ekipman ulaştırıldı.
İlk iç çamaşırı 30 gün, ikincisi ise 60 gün sonra topraktan çıkarıldı. Aynı noktalara gömülen yeşil çay ve rooibos çayı poşetleri de bilimsel çalışmalarda kullanılan Tea Bag Index yöntemiyle karşılaştırma yapabilmek için incelendi. Böylece iç çamaşırındaki parçalanmanın yalnızca ilginç bir görsel deney olup olmadığı da test edilmiş oldu.
Sonuçlar yöntemin tamamen rastgele çalışmadığını gösterdi. İç çamaşırlarının parçalanmasıyla çay poşetlerinden elde edilen ayrışma sonuçları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulundu. Araştırmacılar bu nedenle pamuklu kumaşın parçalanma derecesini Underpants Index, yani İç Çamaşırı Endeksi olarak adlandırıyor.
Rakamlar farkın zamanla ne kadar büyüdüğünü de gösteriyor. İç çamaşırlarının ortalama parçalanma oranı ilk ayın sonunda yalnızca %10,1 seviyesindeyken ikinci ayın sonunda %50,45’e yükseldi. Toprağın altında işler yavaş başlıyor ancak uygun koşullar oluştuğunda pamuk liflerinin yarısı yalnızca birkaç hafta içinde ortadan kalkabiliyor.
Katılımcılardan yaklaşık 240 kişi yayımlanan bilimsel makalede ortak yazar olarak yer aldı. Böylece çalışma yalnızca laboratuvarda yürütülen klasik bir araştırma olmaktan çıkıp ülke çapında veri toplanan dev bir vatandaş bilimi projesine dönüştü.
Toprak Sağlığında Bahçeler Öne Çıktı, Çim Alanlar Geride Kaldı
Araştırmanın en dikkat çekici sonucu özel bahçelerde ortaya çıktı. İki aylık sürenin sonunda pamuklu iç çamaşırlarının ortalama %58’inin parçalandığı bu alanlar, incelenen arazi türleri arasında en yüksek biyolojik aktiviteyi gösterdi.
Bunun önemli nedenlerinden biri bahçe topraklarının organik madde ve besin açısından daha zengin olması olabilir. Araştırmada özel bahçelerdeki ortalama toprak organik karbon oranı yaklaşık %3,4 olarak ölçüldü. Tarım arazileri ve çim alanlarda ise bu değer yaklaşık %2,1 seviyesindeydi. Bahçelerde kullanılabilir fosfor miktarının da tarım alanlarından yaklaşık dört kat yüksek olduğu görüldü.
Kompost kullanılan alanlarda ayrışmanın daha yüksek olması da dikkat çekti. Araştırmacılara göre kompost ve organik materyaller; mikroorganizmalar, mantarlar, solucanlar ve diğer toprak canlıları için daha elverişli bir ortam oluşturabiliyor. Çeşitlendirilmiş ürün rotasyonu, toprağın sürekli bitki örtüsüyle korunması ve gereksiz pestisit ya da mineral gübre kullanımının sınırlandırılması da toprak yaşamını destekleyebilecek uygulamalar arasında gösteriliyor.
Listenin diğer ucundaysa çim alanlar bulunuyor.
İlk bakışta sürekli bitki örtüsüyle kaplı oldukları için çimlerin oldukça canlı topraklara sahip olması beklenebilir. Ancak çalışmada bu alanlar ortalama %40’lık parçalanma oranıyla en düşük sonuçlardan birini verdi. Araştırmacılar sık biçme, düşük bitki çeşitliliği ve bazı çim alanlarında uygulanan yoğun yönetim biçimlerinin toprak biyolojisini etkileyebileceğine dikkat çekiyor.
Yine de burada önemli bir ayrıntı var. İç çamaşırı ne kadar hızlı yok olursa toprak o kadar sağlıklıdır demek her durumda doğru değil.
Araştırmacıların değerlendirmesine göre İç Çamaşırı Endeksi, toprağın genel ekolojik sağlığından ziyade biyolojik aktiviteyi, ayrışmayı ve özellikle besin düzeyiyle bağlantılı toprak verimliliğini göstermekte daha başarılı. Çok hızlı ayrışma kimi alanlarda aşırı besin yükünün de işareti olabilir. Örneğin doğal ekosistemlerde normalden çok yüksek besin seviyesi ekolojik dengenin bozulduğunu gösterebilir.
Sıcaklık ve nem de sonucu ciddi biçimde değiştirebiliyor. Soğuk veya kuru bir toprakta mikroorganizmaların faaliyeti yavaşladığı için pamuk daha uzun süre sağlam kalabiliyor. Rakım, yağış, toprak dokusu, pH, sulama ve besin miktarı gibi değişkenler de ayrışma üzerinde rol oynuyor. Araştırmacıların kurduğu istatistiksel model, iç çamaşırındaki ayrışma farklarının yalnızca %16,5’ini açıklayabildi. Bu da toprağın tek bir değişkene veya tek bir teste indirgenemeyecek kadar karmaşık bir ekosistem olduğunu gösteriyor.
Dolayısıyla bahçenize pamuklu bir iç çamaşırı gömüp iki ay sonra çıkarmak profesyonel toprak analizi yaptırmanın yerini almıyor. pH, organik karbon, makro ve mikro besinler, tuzluluk veya kirleticiler gibi parametreleri öğrenmek için hala laboratuvar analizlerine ihtiyaç var.
Ancak aynı bahçenin farklı noktalarını, işlenmiş ve işlenmemiş toprakları ya da kompost uygulanan ve uygulanmayan alanları karşılaştırmak için son derece basit bir gözlem yöntemi sunuyor. Üstelik sonuç için herhangi bir bilimsel cihaz gerekmiyor: Kumaştan ne kadar az şey kaldığını görmek bile toprağın altında ne kadar yoğun bir yaşam olduğunu oldukça çarpıcı biçimde görünür hale getiriyor.
Plants, People, Planet dergisinde yayımlanan araştırmanın bilim insanlarının özellikle ilgisini çeken tarafı da bu. Toprak biyolojisi normalde gözümüzün önünde gerçekleşmeyen bir süreç. Topraktan iki ay sonra delik deşik olmuş bir iç çamaşırı çıkarmak ise bakterilerin, mantarların ve diğer canlıların yaptığı işi bir anda elle tutulabilir hale getiriyor.
