Yapay zeka asistanları iş hayatında giderek daha fazla görev üstlenirken, insanların bu sistemlere yaklaşımında beklenmedik bir eşitsizlik ortaya çıktı. Avrupa'daki üç kurumdan araştırmacıların yürüttüğü deneyde, kadın görünümlü bir yapay zeka asistanına aynı işi yapan erkek görünümlü asistandan yüzde 10,25 daha az para ayrıldı.
İrlanda'daki Limerick Üniversitesi, Zürih Üniversitesi ve SKEMA Business School araştırmacılarının ortak çalışması, 189 kişinin katıldığı sanal gerçeklik deneyine dayanıyor. Katılımcılar yapay zeka asistanlarıyla birlikte çeşitli ofis görevlerini tamamladı ve ardından yapılan işe karşılık ayıracakları para miktarını belirledi.
İki asistanın arkasında aynı yapay zeka teknolojisi bulunuyordu. Aralarındaki fark isimleri, sesleri ve insanlara nasıl göründükleriydi. Buna rağmen erkek karakter daha fazla ödül aldı. Araştırmacılar, yapay zeka sistemlerinin insan biçiminde sunulmasının kullanıcıların değerlendirmelerini nasıl etkilediğini de inceledi.
Aynı Yapay Zeka Modeli, Farklı Ödeme Miktarları
Araştırmada dört farklı görünüm kullanıldı. Katılımcılar metin tabanlı bir sohbet botuyla, sanal masanın üzerinde duran robot biçimindeki bir asistanla ve insan görünümüne sahip dijital karakterlerle çalıştı.
İnsan biçimindeki karakterlerden erkek olanına Johan, kadın olanına ise Johanna adı verildi. Her katılımcı bu iki karakterden yalnızca biriyle çalıştı. Böylece araştırmacılar, insanların aynı anda iki karakteri karşılaştırmasından kaynaklanabilecek etkileri de sınırlandırdı.
Asistanların görevleri yerine getirme becerileri aynıydı. Deneyde kullanılan sistem, konuşmaları metne dönüştürüp ChatGPT üzerinden işliyor, ardından üretilen yanıtları yeniden seslendiriyordu. Kullanıcıların karşısına çıkan karakterler değişse de temel çalışma sistemi değişmiyordu.
Katılımcılardan görevlerin tamamlanmasının ardından gerçek bir para miktarını kendileriyle yapay zeka asistanı arasında paylaştırmaları istendi. Asistana ayrılan bölüm, sistemin geliştirilmesine yönelik bir ödülü temsil ediyordu. Dolayısıyla araştırmada ölçülen fark, çalışanlara ödenen gerçek maaşlar arasında değil, insanların yapay zekaya ayırmayı tercih ettiği para miktarlarında ortaya çıktı.
Sonuçlarda Johan daha yüksek ödül aldı. Johanna'ya ayrılan miktar ise yüzde 10,25 daha düşük kaldı. Katılımcılar erkek karakteri daha fazla insana benzetti. İki karakterin güvenilirliği ve işe yaptığı katkıyla ilgili değerlendirmelerinde ise para dağılımındaki kadar belirgin bir fark görülmedi.
Araştırmanın bir başka sonucu da insan görünümüne sahip asistanların genel olarak masaüstü robotundan daha fazla güven ve maddi ödül almasıydı. Katılımcılar, insan gibi görünen karakterlerin çalışmaya yaptığı katkıyı da daha yüksek değerlendirme eğilimindeydi.
Katılımcılar Cinsiyetin Önemsiz Olduğunu Söyledi
Deneyin ardından 34 katılımcıyla ayrıntılı görüşmeler yapıldı. Görüşmelerde insanların büyük bölümü, bir yapay zeka asistanının kadın veya erkek olarak sunulmasının kendileri için fark yaratmadığını belirtti. Hatta bazıları insan görünümüne sahip olmayan asistanlarla çalışmayı tercih ettiğini söyledi.
Para dağılımı bu beyanlarla tam olarak örtüşmedi.
Çalışmanın yazarlarından Limerick Üniversitesi öğretim üyesi Mary Hausfeld, aynı teknolojiyi kullanan sistemlerin farklı şekilde değerlendirilmesinin araştırmanın temel bulgularından biri olduğunu vurguluyor. Hausfeld'e göre yapay zeka tarafsız bir teknoloji olarak görülse bile ona verilen isim, ses ve görünüm insanların mevcut önyargılarını harekete geçirebiliyor.
Zürih Üniversitesi'nden Profesör Thomas Fritz de 12 Ekim'de yayımlanan röportajında sonuçların nedenini kesin biçimde açıklayamadıklarını belirtti. Fritz, insanların kendi kararlarını etkileyen sosyal işaretlerin her zaman farkında olmayabileceğini düşünüyor.
Deneyde erkek ve kadın katılımcıların her ikisinde de benzer bir ödeme eğilimi görüldü. Ancak fark erkek katılımcılarda daha belirgindi. Erkekler, Johanna'yı kadın katılımcılara kıyasla daha az insansı değerlendirme ve ona daha düşük miktarda ödül ayırma eğilimindeydi.
Araştırmacılar, ortaya çıkan farkın yalnızca cinsiyetten kaynaklandığını kesin olarak söylemiyor. Johan ve Johanna'nın yüzleri, sesleri ve diğer görsel özellikleri farklıydı. Erkek karakterin daha insansı algılanması da para dağılımını etkilemiş olabilir. Sanal ofiste gerçekleştirilen kısa süreli bir deneyin sonuçlarını gerçek iş yerlerindeki uzun vadeli davranışlara doğrudan uyarlamak da mümkün değil.
Yine de araştırma, şirketlerin yapay zeka asistanlarına isim ve insan görünümü verirken karşılaşabileceği sorunları somutlaştırıyor. İnsan biçimindeki bir asistan daha fazla güven kazanabiliyor fakat bu güven her zaman sistemin gerçek yeteneklerine dayanmıyor.
Thomas Fritz, özellikle bu nedenle kullanıcıların karşılarında insan değil, yapay zeka bulunduğunu açıkça bilmesi gerektiğini söylüyor. İnsan görünümünün aşırı güven oluşturması ve mevcut cinsiyet kalıplarını güçlendirmesi, asistan tasarımında hesaba katılması gereken riskler arasında.
Human-Like and Male? How AI Assistant Design Relates to Trust and Monetary Reward at Work in VR başlıklı çalışma, 3-7 Ekim 2026 tarihlerinde Finlandiya'nın Vaasa kentinde düzenlenen NordiCHI 2026 konferansının bildirileri arasında yayımlandı. Araştırmacıların incelediği asistanlar aynı teknik yeteneklere sahip olsa da kullanıcıların onları değerlendirme biçimi, karakterlerin görünümüne göre değişebiliyor.
