Avrupa Birliği, Instagram ve Facebook’un sonsuz kaydırma, otomatik video oynatma ve kişiselleştirilmiş öneriler gibi kullanıcıları ekrana bağlayan özelliklerini hedef aldı. Meta gerekli değişiklikleri yapmazsa yaklaşık 12 milyar dolara ulaşabilecek bir para cezasıyla karşı karşıya kalabilir.
Telefonu elinize yalnızca birkaç dakika bakmak için alıp yarım saat sonra hala Reels izlediğinizi fark ettiyseniz, Avrupa Birliği tam olarak bu davranışı mercek altına almış durumda. Avrupa Komisyonu, Instagram ve Facebook’un kullanıcıları platformda daha uzun süre tutan bazı temel tasarım özelliklerinin Dijital Hizmetler Yasası’nı (DSA) ihlal ettiği yönündeki ön bulgularını açıkladı.
Komisyonun hedefinde yalnızca tek bir özellik yok. Sonsuz kaydırma, videoların otomatik oynatılması, sürekli gönderilen bildirimler ve kullanıcı davranışlarına göre şekillenen son derece kişiselleştirilmiş öneri sistemleri soruşturmanın merkezinde yer alıyor. AB’ye göre bu mekanizmalar, özellikle çocuklar ve gençler başta olmak üzere kullanıcıları aşırı veya kontrolsüz kullanıma yöneltebiliyor.
Üstelik söz konusu inceleme yeni başlamış değil. Avrupa Komisyonu, Facebook ve Instagram hakkında Dijital Hizmetler Yasası kapsamında resmi soruşturmayı Nisan 2024’te başlatmıştı. Yaklaşık iki yıl süren incelemenin ardından gelen son açıklama henüz nihai bir ihlal kararı anlamına gelmese de Meta üzerindeki baskıyı ciddi şekilde artırıyor.
AB, Instagram ve Facebook’ta Sonsuz Kaydırma ve Otomatik Oynatmanın Değişmesini İstiyor
Avrupa Komisyonuna göre Meta, Instagram ve Facebook’taki yüksek düzeyde kişiselleştirilmiş içerik önerileri, otomatik oynatma ve sonsuz kaydırma gibi özelliklerin oluşturabileceği bağımlılık risklerini yeterince değerlendirmedi.
Buradaki en büyük tartışmalardan biri sonsuz kaydırma sistemi. Kullanıcının karşısına sürekli yeni içerik çıkaran bu tasarımda doğal bir durma noktası bulunmuyor. Bir gazetenin son sayfasına, bir dizinin bölüm sonuna veya bir kitabın bölüm bitişine ulaşmak mümkünken sosyal medya akışında içerik teorik olarak hiç bitmiyor. Tam da bu nedenle kullanıcı, uygulamadan ne zaman çıkacağına bilinçli olarak karar vermek zorunda kalıyor.
Otomatik oynatma da benzer bir mantıkla çalışıyor. Bir video bittiğinde kullanıcının herhangi bir işlem yapmasına gerek kalmadan yenisi başlıyor. Reels, Stories ve benzeri formatlarla birleştiğinde ortaya kesintisiz bir içerik tüketim döngüsü çıkıyor.
Avrupa Komisyonu ayrıca Meta’nın mevcut koruma araçlarını yeterli bulmuyor. Komisyona göre ekran süresi uyarıları kolaylıkla görmezden gelinebilirken ebeveyn denetim araçlarının etkili biçimde kullanılması önemli ölçüde zaman, çaba ve teknik bilgi gerektirebiliyor.
AB’nin gündeme getirdiği değişiklikler ise Instagram ve Facebook’un günlük kullanım deneyimini doğrudan etkileyebilecek kadar kapsamlı. Komisyon; otomatik oynatma ve sonsuz kaydırma gibi özelliklerin varsayılan olarak kapatılmasını, gerçekten etkili ekran molalarının sunulmasını ve öneri algoritmalarının yalnızca kullanıcı etkileşimini mümkün olduğunca artırmaya odaklanmayacak biçimde yeniden tasarlanmasını istiyor.
Bu talepler hayata geçirilirse Avrupa’daki Instagram ve Facebook kullanıcıları uygulamaları bugün alıştığımızdan farklı şekilde kullanabilir. Örneğin bir video bittikten sonra yenisinin otomatik başlamaması, belirli bir süre kaydırdıktan sonra gerçek bir durma ekranıyla karşılaşılması veya algoritmanın yalnızca en fazla etkileşim yaratacak içerikleri arka arkaya sıralamaması gündeme gelebilir.
Buradaki kritik nokta, Avrupa Birliği’nin kullanıcıların sosyal medyada ne kadar zaman geçireceğine doğrudan karar vermeye çalışmasından ziyade, platformların insanları daha fazla içerik tüketmeye yönelten tasarım mekanizmalarını sorgulaması. Başka bir ifadeyle tartışma, “Sosyal medya kullanılmalı mı?” sorusundan çok “Kullanıcı uygulamada kalmaya bilinçli olarak mı karar veriyor, yoksa tasarım onu sürekli bir sonraki içeriğe mi sürüklüyor?” sorusu etrafında şekilleniyor.
Meta Suçlamaları Reddediyor
Meta ise Avrupa Komisyonunun ön değerlendirmelerine katılmıyor. Şirket sözcüsü Ben Walters, bulguların genç kullanıcıları korumak amacıyla son yıllarda atılan adımları yeterince hesaba katmadığını savundu.
Meta’nın öne çıkardığı en önemli savunmalardan biri Teen Accounts, yani Genç Hesapları özelliği. Instagram’da genç kullanıcılar için geliştirilen sistem; hesapların varsayılan olarak daha sıkı gizlilik ayarlarına alınması, kimlerin mesaj gönderebileceğinin sınırlandırılması, hassas içeriklerin daha az gösterilmesi, günlük 60 dakikalık kullanımın ardından uygulamadan ayrılma hatırlatması yapılması ve gece saatlerinde bildirimlerin susturulması gibi korumalar içeriyor.
Ebeveynler ayrıca çocuklarının Instagram kullanımına günlük süre sınırı koyabiliyor ve belirli saatlerde uygulamaya erişimi tamamen engelleyebiliyor. Meta, soruşturma başladıktan sonra kullanıma sunduğu bu önlemleri, Komisyonun değerlendirmesinin yeterince dikkate almadığını savunuyor. Şirkete göre ebeveynler günlük kullanım sınırını 15 dakikaya kadar düşürebiliyor.
Ancak Avrupa Komisyonu açısından yalnızca ek ayarlar ve ebeveyn kontrolleri sunmak yeterli değil. Düzenleyicinin temel yaklaşımı, bağımlılık riski taşıdığı düşünülen tasarım unsurlarının en baştan daha güvenli şekilde oluşturulması gerektiği yönünde. Yani kullanıcıdan veya ebeveynden karmaşık ayarları bulup etkinleştirmesini beklemek yerine daha koruyucu seçeneklerin varsayılan hale getirilmesi isteniyor.
AB’nin teknoloji politikalarından sorumlu üst düzey ismi Henna Virkkunen de yapılan değerlendirmelerin ardından mevcut tasarımın fazla bağımlılık yaratıcı bulunduğunu ve değiştirilmesi gerektiğini söyledi. Virkkunen’e göre bundan sonraki süreçte iki temel ihtimal bulunuyor. Meta ya platformlarının tasarımını değiştirecek ya da Avrupa Komisyonu resmi bir uyumsuzluk kararı verecek.
Meta’nın henüz savunma hakkı bulunuyor ve açıklanan bulgular kesinleşmiş bir ceza kararı anlamına gelmiyor. Şirket, Komisyon nihai kararını vermeden önce dosyadaki iddialara yanıt verebilecek ve kendi kanıtlarını sunabilecek.
Ancak ihlal kararı çıkması durumunda potansiyel cezanın boyutu oldukça büyük. Dijital Hizmetler Yasası kapsamında Avrupa Komisyonu, bir platforma şirketin dünya çapındaki yıllık cirosunun yüzde 6’sına kadar para cezası uygulayabiliyor. Ceza miktarı ihlalin niteliği, ağırlığı, süresi ve tekrar edip etmediği gibi faktörlere göre belirleniyor.
Meta’nın resmi finansal sonuçlarına göre şirket 2025 yılında 200,966 milyar dolar gelir elde etti. Bunun yüzde 6’sı yaklaşık 12,06 milyar dolara karşılık geliyor. Bu rakam teorik üst sınırı gösteriyor; dolayısıyla Meta’nın kesin olarak 12 milyar dolar ceza alacağı söylenemez. Ancak dosyanın mali büyüklüğünü göstermesi açısından rakam oldukça çarpıcı.
Üstelik Meta’nın Avrupa’daki tek sorunu bu soruşturma değil. Avrupa Komisyonu Nisan 2026’da Facebook ve Instagram’ın 13 yaşından küçük çocukların platformlara erişimini yeterince önleyemediğine ilişkin ayrı bir ön bulgu daha açıklamıştı. Komisyon ayrıca Facebook ve Instagram’ın öneri sistemlerinin kullanıcıları benzer içeriklerin giderek derinleştiği bir tavşan deliğine sürükleyip sürüklemediğini de ayrı bir dosyada inceliyor.
Dolayısıyla bu dosyadan çıkacak karar yalnızca Instagram ve Facebook’u değil, sosyal medya platformlarının gelecekte nasıl tasarlanacağını da etkileyebilir. Sonsuz kaydırma ve otomatik oynatma yıllardır internetin en sıradan özellikleri gibi görünse de Avrupa Birliği artık bunlara yalnızca birer kullanıcı arayüzü tercihi olarak bakmıyor; insan davranışını şekillendiren ve platformların yasal sorumlulukları kapsamında değerlendirilmesi gereken mekanizmalar olarak ele alıyor.
